Delpher is een samenwerkingsproject van de Koninklijke Bibliotheek (KB), het Meertens Instituut en enkele universiteiten, waarin de bestaande KB-databanken zijn opgenomen. Delpher maakt miljoenen historische krantenpagina's uit de periode 1618 t/m 1995 doorzoekbaar. Olaf Janssen van de KB reconstrueerde de geschiedenis van de negentiende-eeuwse Arnhemsche Eau-de-Cologne-fabriek aan de hand van krantenberichten uit Delpher en ander primair bronmateriaal. Olaf verraste ons met een reukwaterfontein in het Paleis van Volksvlijt. In 1876 stoomde een schip naar de VS om mee te doen aan de Wereldtentoonstelling in Philadelphia, ter gelegenheid van het eeuwfeest rond de onafhankelijkheid van de VS. Aan boord was de reukwaterfontein van de Arnhemsche fabriek ontworpen door Pierre Cuypers. De fontein trok veel bekijks van de 10 mln. bezoekers (1/5 van de bevolking van de VS) van deze ‘grote bazaar van winkelwaren.’

Middelbare scholier laat ASM van zijn opa in 3D herleven Dit jaar deed Rick Peters vwo-eindexamen en binnenkort gaat hij in het buitenland studeren. Op zijn diploma stond een wel heel bijzonder cijfer: een 10 voor zijn profielwerkstuk-onderzoek. In dit onderzoek heeft hij het ontstaan, de bloei en de neergang van het bedrijf waarover zijn opa, toen die nog leefde, altijd zo vol trots vertelde, de Arnhemse Scheepsbouw Maatschappij (ASM) onderzocht. Vervolgens wilde Rick de ASM, waar nog maar bitter weinig van te zien is op de Stadsblokken, in een 3D-animatie weer tot leven wekken. Hij kreeg daarbij ondersteuning van de Stichting 3D Historisch Arnhem en op basis van authentieke bouwtekeningen ging Rick aan de slag. In de 3D-animatie verwerkte hij zowel herinneringen van zijn grootvader als van de zoon van de laatste ASM-directeur, Jan Prins. Het resultaat is een verbluffende historisch verantwoorde animatiefilm, die bij de bezoekers van de herberg de nodige nostalgische gevoelens opriep.

60 jaar Arnhem band Tussen de puinhopen van het naoorlogse Arnhem werd in 1946 de Arnhem Band opgericht, een muziekvereniging met een immer jeugdige en actieve uitstraling, gekoppeld aan een muzikaal gedegen en aantrekkelijk repertoire. Je kon alleen lid worden van de band als je ook actief was bij een van de andere scoutinggroepen in Arnhem. Het toenmalige standaarduniform voor padvinders wordt tot op de dag van vandaag gedragen: de blote knieën, hoge kousen en vierdeukenhoeden zijn nog steeds kenmerkend voor de Arnhem Band. De band bestaat uit leden die tussen de ongeveer 10 en 35 jaar oud zijn, eerst alleen mannen, maar sinds de jaren 90 ook vrouwen. In de Historische Herberg gaf de voorzitter van de Arnhem Band, de heer Robert Philips, een presentatie over dit unieke jubilerende muziekgezelschap. De optredens beperkten zich niet alleen tot Arnhem, maar men toog met de band naar Parijs, Londen en Berlijn en ook trad de band op voor het Koninklijk Huis.

De eerste presentatie wordt verzorgd door Jos Huver en Paul Ploch en gaat over de eerste Taakstraf in Nederland. Beiden waren als stagiair in dienst bij het in 1816 opgerichte advocatenkantoor De Kempenaer Advocaten in Arnhem. In 1971 waren drie jonge ‘ijzerwerkers’ op weg van Oosterbeek naar Arnhem. Op Onderlangs reed een brommer voor hen die weigerde aan de kant te gaan. Toen ze hem eindelijk konden passeren hebben ze hem klemgereden en er ontstond een handgemeen, wat resulteerde in een bloedneus voor de bromfietser. Na vastgezet te zijn door de politie kregen de ijzerwerkers elk een advocaat toegewezen. Dit waren D.C. de Kempenaer en de twee stagiairs Jos Huver en Paul Ploch. In plaats van een gevangenisstraf heeft D.C. de Kempenaer tijdens het proces aan de rechter voorgesteld de drie een alternatieve straf op te leggen in de vorm van werk bij een maatschappelijke instelling. Hiervoor waren Het Dorp, Insula Dei en ’s Konings Jacht benaderd, die er positief tegenover stonden. De rechter is er vervolgens in zijn uitspraak van 11 november 1971 mee akkoord gegaan dat de drie jongemannen in het weekend bij de genoemde instellingen te werk werden gesteld. In de wet was het opleggen van een taakstraf niet vastgelegd, wat erin resulteerde dat de Officier van Justitie in hoger beroep ging. De zaak werd vervolgens terug verwezen naar het Hof. Pas in de jaren ’80 is besloten dat een taakstraf als proef opgelegd mocht worden en in de jaren ’90 is het in de wet als mogelijke strafoplegging opgenomen. Ter gelegenheid van het 200-jarig bestaan van De Kempenaer Advocaten is een boek uitgegeven door Prodesse: 200 Jaar De Kempenaer Advocaten in Arnhem. De voorzitter van Prodesse, Meet Becker, overhandigde het boek aan de deken van de Orde van Advocaten van het arrondissement Gelderland, mr. drs. V.N. van Waterschoot. De deken bedankt haar en geeft aan het boek over het oudste advocatenkantoor van Nederland van harte aan te kunnen bevelen.

Peter van Onna vertelt over het leven en werk van Hendrik Willem Dullert. Dullert wilde dat na zijn overlijden een stichting werd opgericht ter ondersteuning van arme mensen, verenigingen en instellingen. De Dullerts Stichting is in 1882 opgericht. In 2014 is een bedrag van bijna anderhalf miljoen euro gedoneerd. Peter van Onno is autodidact kunstenaar en wil volgend jaar bij het geboortehuis van Dullert ter gelegenheid van zijn 200e geboortejaar een kunstwerk plaatsen in de vorm van een bronzen hoofd. De kosten hiervan schat hij in op 7 duizend euro waarvoor hij financiering zoekt. http://www.dullertsstichting.nl

De tweede presentatie deze avond wordt verzorgd door Stef Ketelaar en gaat over de rellen die in Arnhem ontstonden naar aanleiding van de Hongaarse Opstand in 1956. Midden jaren ’50 was de wereld verdeeld in oost en west. Er heerste angst ten aanzien van de Sovjet Unie. Over de opstand in Boedapest werd uitgebreid geschreven in de drie Arnhemse kranten van die tijd: de Arnhemse Courant, het Vrije Volk en het Arnhemse Dagblad. Op 4 november 1956 mengde de Sovjet Unie zich in de strijd en de opstandelingen werden verslagen. In Nederland ontstonden rellen, vooral door jongeren. In Amsterdam werden de ruiten van De Waarheid ingegooid. In Arnhem stapte een KVP-raadslid op omdat er een lid namens de CPN in de raad zat. Diezelfde avond van de raadsvergadering op 5 november was er een grote protestdemonstratie bij Musis Sacrum. Burgemeester Matser riep de aanwezigen op rustig naar huis te gaan, maar een grote groep jongeren trok naar de Klarendalseweg. Op nummer 62 was de Eenheids Vakcentrale gevestigd die gelieerd was aan de CPN. De ruiten werden daar ingegooid en nadat ze de ledenlijst hadden gevonden gebeurde hetzelfde bij diverse leden. Er vonden forse vernielingen plaats in de woning van het CPN-raadslid. Pas rond 3 uur die nacht werd het rustig. De dag erop werden verschillende demonstranten snel opgepakt, maar het is niet tot veroordelingen gekomen. Op 26 november stond Hongarije weer op de raadsagenda. Het CPN-raadslid beschuldigt de politie niet ingegrepen te hebben en vraagt de gemeente vergoeding voor de aangerichte schade, die hij overigens niet krijgt. Arnhem leeft mee met de Hongaren en keert zich af van de communisten. Na 1956 is de CPN tot de jaren ’70 niet meer vertegenwoordigd geweest in de gemeenteraad van Arnhem. In Gelderland werden 100 Hongaarse vluchtelingen opgenomen.

Stedenbouwkundige Wim Lavooij schreef ‘de kleine geschiedenis van Arnhem voor dummies’. In de Herberg moet blijken of de Arnhemmers hun stad kennen of gewoon dummies zijn. Wim heeft 10 vragen opgesteld die op twee wijze kunnen worden beantwoord: een groen of een rood antwoord. De enige die negen vragen goed beantwoordt is Janus Raaijmakers, die helaas bij de laatste vraag toch de verkeerde kaart trekt. Niettemin proficiat Janus!

Martijn Defilet, stadsarcheoloog, met zijn medewerkers, heeft het druk met opgraven in de zuidelijke binnenstad. Archeologisch onderzoek op het Kerkplein, de Helstraat (Minnebroeders klooster met skelet van kloosterling), later ook langs het Jansbeek tracé via Beekstraat en Kerkplein naar de Rijn. Ongekend grote opgraving op het Kerkplein als gevolg van nieuwbouw van Focus theater en woningen. Sporen die teruggaan tot het jaar 1000 nC. Tegenwoordig onbekende namen van straten als Harme Warm steeg en Klokkensteeg. De beek zit mudvol met vondsten. Iedere dag zijn er ontdekkingen: een gaaf protosteengoed kannetje uit de 13e eeuw als tastbaar verleden, resten van drie watermolens, Romeinse paalsporen met terra sigliata aardewerk, etc. Martijn introduceert Lise Noorda van de Archeohotspot in het Erfgoedcentrum. Zij vertelt over livestream beelden van de opgravingen die in het Erfgoedcentrum elke dinsdag en donderdag worden getoond. Elke woensdag en vrijdag worden ook vondsten getoond in de rode archeologie kiosk ter plekke. Op facebook te volgen. Zoeken op Archeohotspot.

Wim Lavooij (stedenbouwkundige) bijt de spits af en presenteert zijn kandidaat: Jan Willem Cornelis Tellegen (1859-1921), sociaal liberaal in hart en nieren. Tien jaar is Tellegen Directeur Gemeentewerken Arnhem en heeft in die tijd belangrijke zaken gerealiseerd, zoals de aanleg van riolering en de sanering van Klarendal. Als bestuurslid van Openbaar Belang maakt hij bovendien een stadsplan voor Lombok en Klarendal en bouwt er woningen. Maar vooral zorgt hij ervoor dat het park Sonsbeek niet aan krottenbouw wordt geofferd en voor een deel voor recreatie wordt bestemd. Na Arnhem vertrekt hij in 1901 naar Amsterdam en wordt daar in 1915 burgemeester waar hij samen met wethouder F. Wibaut betere behuizing voor arbeiders realiseert in de Amsterdamse School stijl. Door de introductie van erfpacht kunnen de grondprijzen laag blijven zodat er veel geld kan gaan naar de woningbouw. Tellegen sterft in het harnas in 1921. Wim besluit zijn betoog met de opmerking: ‘Dat we hier op deze plaats in het Sonsbeekpark samenzijn hebben we aan Tellegen te danken. Tellegen mijn man, mijn held.’

Paul Scholten (burgemeester Arnhem 1989-2001) introduceert zijn kandidaat: Hendrik Antoon Lorentz (Arnhem 1853-Haarlem 1928) geboren in de Steenstraat. Hij is een zeer goede leerling, zijn proefwerken dienen als ‘mal’ voor de andere leerlingen. Na zijn eindexamen op de Gemeente HBS gaat hij op zijn 16e natuurkunde studeren in Leiden. Zijn kandidaats haalt hij magna cum laude. Lorentz promoveert 23 jaar oud. 3 jaar later wordt hij benoemd tot hoogleraar in de theoretische natuurkunde en is dat 30 jaar lang. In 1902 ontvangt Lorentz de Nobelprijs voor de natuurkunde voor zijn elektronentheorie. Hij geniet vanaf dat moment enorme internationale bekendheid, spreekt vele talen en reist per boot naar verre oorden ivm zijn vakgebied. Hij raakt dik bevriend met collega wetenschappers als Marie Curie en Albert Einstein. De laatste zegt over hem ‘voor mij betekende hij meer dan alle anderen die ik heb ontmoet.’ Lorentz heeft vele functies en is o.a. verbonden aan de Teylers stichting in Haarlem als Curator van het Natuurkundig Laboratorium en het directoraat van het museum. Hij is voorzitter van de commissie die belast is met de aanleg van de afsluitdijk. Zijn berekeningen daartoe kloppen tot achter de komma. Paul zegt daarover: ‘Vandaar dat we nu rustig achter de dijk kunnen zitten. Dat is Arnhem op zijn best, niet alleen hier maar overal in de hele wereld kwam je Lorentz tegen.’ Lorentz overlijdt in 1928 aan een hartstilstand. Twee jaar later neemt de toenmalig burgemeester S.J.R. de Monchy het initiatief voor een standbeeld in het Sonsbeekpark.

Fred van Kan (directeur Gelders Archief) presenteert Mr. H.A.M.T. (Hans) Kolfschoten (1903-1984), burgemeester van Den Haag. Hij wordt in 1903 in Arnhem geboren in een elitaire katholieke familie. Zijn vader is er raadslid en wijnhandelaar. Wat dat betreft heeft de familie al betekenis. Hij komt in 1957 naar Den Haag. Fred: ‘en een paar maanden later ben ik geboren. Er was voor mij maar een burgemeester en dat was Kolfschoten.’ Kolfschoten staat symbool voor een aantal Arnhemse burgemeesters die van Arnhem naar Den Haag vertrekken: Baron Sweerts de Landas in 1904, daarna De Monchy in 1934, nu net Pauline Krikke en ook nog de opvolger van Kolfschoten, Victor Marijnen, ook een Arnhemmer. Zijn komst naar Den Haag veroorzaakt een oproer onder de protestanten: Kolfschoten is katholiek. Na de reformatie is er nooit een katholieke burgemeester in Den Haag geweest. Hij wint echter de harten van de Hagenaren zoals hij zelf zegt ‘je moet verbinden, hoe dichter bij de mensen, hoe beter’. Hij was een groot bestuurder. Kolfschoten overlijdt in 1984. Fred: Tot op de dag van vandaag wordt hij als de grootste burgemeester alle tijden geroemd. Voor mij is hij dan ook de grootste Arnhemmer aller tijden’.

Passie en Protestanten Historicus Jan de Vries vertelde op deze Goede Vrijdag in het Lutherjaar 2017 over de hartstocht van de protestanten ten tijde van de Reformatie. Aan de hand van het 17e-eeuwse geschiedeniswerk van Arend van Slichtenhorst nam hij zijn gehoor mee naar een tijd van ketterij en de beschadiging van één van Arnhems mooiste passiekunstwerken op de oostwand van het koor van de Eusebiuskerk.

Armenzorg in Vreedenhoff In 1842 besloten de Hervormde en de Evangelisch-Lutherse kerk om samen een huis te bouwen voor arme wezen en bejaarden. Dat “Protestantsch Bestedelingenhuis” van toen heeft zich ontwikkeld tot het verzorgingshuis “Vreedenhoff” van nu. Onno Boonstra vertelde over de eerste honderd jaar van het bestedelingenhuis en over het harde leven dat zich binnen de muren van het huis afspeelde.

Bob Roelofs houdt een pleidooi voor oud-burgemeester Christiaan G. Matser (1904-1973) als Grootste Arnhemmer Aller Tijden. Klarendalse volksjongen uit een groot gezin. Door en door van Arnhems bloed. Hij begon zijn carrière bij de griffie van het kantongerecht in Arnhem, werd in 1931 als 27-jarige jongeman raadslid van Arnhem en in 1935 de jongste wethouder van Nederland voor Sociale Zaken, Volksgezondheid en Personele Zaken. In de oorlog nam hij deel aan het verzet vanuit de AKU. Hij was lid van de Tweede Kamer maar koos voor Arnhem in plaats van een ministerschap. Hij was een energieke, resolute burgemeester in hemdsmouwen, het symbool van de wederopbouw na WO II. Hij was de juiste man op de juiste plaats en voelde de tijdgeest in het naoorlogse Nederland/Arnhem heel goed aan. Zijn PR voor Arnhem als zwaarst getroffen stad en zijn radiopraatjes leidden tot acties als ‘Amsterdam helpt Arnhem’. In zijn periode onderging Arnhem een metamorfose. Niets menselijks was hem vreemd: van eigengereid naar autoritair, de democratiseringsgolf was niet aan hem besteed. In de 20e eeuw was hij de langstzittende burgemeester van Arnhem (1945-1969).

Leendert Louwe Cooijmans pleit voor Marga A.M. Klompé (Arnhem 16.8.1912-Den Haag 28.10.1986) als Grootste Arnhemmer Aller Tijden. Zij was een formidabele vrouw, begiftigd met grote gaven van hoofd en hart, waarvoor iedereen groot respect had. Haar hele leven stond in het teken van het dienen van anderen, de samenleving waarvan ze deel uitmaakte en dat altijd even serieus en toegewijd. In 1956 werd zij de eerste vrouwelijke minister in ons land. In de jaren daarna leidde zij diverse ministeries, steeds met de portefeuille van Maatschappelijk Werk. Haar belangrijkste werkstuk was de Algemene Bijstandswet. In haar vroege jaren was zij ook internationaal zeer actief. Ze was lid van onze delegatie bij de Verenigde Naties (1947-’52) en vertegenwoordiger in voorlopers van de Europese Unie: de Europese Gemeenschap van Kolen en Staal, de Raad van Europa. Aan het einde van haar loopbaan werd ze als eerste vrouw benoemd tot Minister van Staat, een eer die na haar alleen Els Borst ten deel viel. Naast deze indrukwekkende staat van dienst bleef zij bescheiden. Zij was geen militant feministe, maar door haar woord en daad een wegbereider van een gelijkwaardige plaats van man en vrouw in de maatschappij.

Margreet van Gastel over Jean Dulieu, pseudoniem voor Jan van Oort. Hij leefde van 1921 tot 2006 en woonde de laatste 40 jaar in Arnhem aan de Bakenbergseweg. Oorspronkelijk was hij opgeleid tot violist, en speelde bij het Amsterdams Concertgebouworkest. In 1944 begon hij met tekenen, poppenmaken en stemmetjes imiteren. Alles deed hij zelf. Hele generaties zijn opgegroeid met Paulus de Boskabouter, Oehoeboeroe en Eucalypta...,in boeken, op radio en televisie. En die warme herinneringen maken voor Margreet de keus dat Jean Dulieu de grootste Arnhemmer is, niet op rationele maar op emotionele gronden. Paulus heeft inmiddels een bronzen beeld in het Gravinnenbos.

Gerben Zielman, projectleider van RAAP, een particulier bedrijf dat in opdracht van de gemeente Arnhem opgravingen doet op het kerkplein, vertelde over archeologische vondsten op het Kerkplein. Hij toonde beelden van ondergrondse waterlopen en opgegraven skeletten.

Ine van Burgsteden: Elly Lamaker, docent/oprichtster van de modeafdeling van de Kunstacademie.

Kees Kant: Wim van Veldhoven, sociaal bewogen politieman die o.a. ging voetballen op de Ronde Weide met jongens uit de buurt.

Menno Potjer: Johannes Fontanus (1545-1615), een Gelders predikant in dienst van de orthodoxie. (wordt vervolgd in september)

Ingrid Jacobs vertelde over de verbouwingen van Musis Sacrum en liet vooral muziek horen die bij de heropeningen werd gespeeld: van Neêrlands bloed in 1847 tot aan The Planets van Gustav Holst in 2017.